Grænmetissúpa með sveppum og kartöflum

Á haustin og veturna er hressandi að fá sér matarmikla súpu. Hér á eftir fer bragðgóð grænmetissúpa með sveppum, kartöflum og lauk.

Undirbúningur: 40 mín. Heildartími: 40 mín.

Innihald

2 msk matarolía

1 laukur, fínsaxaður

1 hvítlauksgeiri, fínsaxaður

1 msk tímían

3 meðalstórar kartöflur, skrældar og sneiddar í litla bita

600 g sveppir (af mismunandi tegundum ef vill), saxaðir

5 bollar grænmetiskraftur

1/4 l rjómi

salt og pipar eftir smekk

stenselja (ef vill)

Aðferð

Hitið olíuna í stórum potti á meðalhita. Setjið lauk, hvítlauk og tímían út í. Eldið í fimm mínútur og hrærið jafnt og þétt. Bætið næst kartöflunum út í og eldið aftur í fimm mínútur.

Hækkið hitann upp í topp, bætið við sveppunum og eldið í fimm mínútur enn. Skellið næst grænmetiskraftinum út í og látið suðuna koma upp. Lækkið hitann og látið sjóða í 10 mínútur, en hrærið annað slagið.

Maukið súpuna (t.d. í matvinnsluvél eða handvirkt með stappara) og hellið síðan aftur í pottinn. Nú má bæta við salti og pipar og láta malla aðeins í viðbót við vægan hita.

Skreytið með smá tímían og stenselju og berið a borð með brauði.

Reiðufé og kreditkort

Á Íslandi kjósa flestir að greiða fyrir vörur og þjónustu með kreditkortum. Í því felast ýmis þægindi, m.a. að losna við íþyngjandi klink. Einnar krónu myntir hafa tilhneigingu til að safnast upp og þyngja veskið. Annar kostur við kreditkort er að þau gera fólki auðveldara að fylgjast með eyðslu sinni vegna þess að hver færsla er skráð í kerfið. Með þessu móti má auðveldlega rýna betur í eyðslu sína og taka ákvarðanir um hvar megi skera niður og spara og eins gera áætlanir um framtíðarútgjöld. Meniga er mjög sniðug þjónusta til þess að fylgjast með útgjöldum eftir flokkum og að gera fjármálaáætlanir út frá eyðslu fortíðar. Þetta er þjónusta sem ég sakna frá Íslandi, í Þýskalandi hef ég tamið mér að greiða næstum allt með reiðufé eins og innfæddir og sambærileg þjónusta við Meniga er ekki í boði eftir því sem ég best veit.

Hvers vegna að greiða með reiðufé?

Sú ástæða sem oftast er nefnd fyrir því að Þjóðverjar kjósa að greiða með reiðufé er að vilja ekki láta rekja færslur sínar, þ.e. að þær séu skráðar í tölvukerfi fjármálastofnana. Annar kostur við að nota reiðufé er að það gefur fólki betri tilfinningu fyrir útgjöldum og upphæðum. Þetta sýna rannsóknir og ástæðan er einfaldlega sú að sjónrænt og sálrænt gerir fólk sér betur grein fyrir upphæðunum sem það eyðir þegar þær eru á formi seðla og klinks í stað þess að plasti sé rennt í gegnum tæki og kort þannig „straujað“. Önnur ástæða fyrir mikilli notkun reiðufjár er sú að enn eru ýmis fyrirtæki sem neita að taka við kortum, þetta á t.d. við um marga veitingastaði og sumar matvörubúðir. En reiðufé er frekar gamaldags og gæti hugsanlega horfið á næstu árum.

Nýtt kortatímabil!

Oft heyrði ég auglýsingar í útvarpi á Íslandi um „nýtt kortatímabil!“ eins og það væri eftirsóknarvert. Nýtt kortatímabil þýðir í raun bara endurnýjað færi á að eyða um efni fram, nýtt færi á að eyða núna, borga seinna sem þýðir að velta vandamálum inn í framtíðina. Þetta er í svipuðum stíl og auglýsingar banka um árið sem beindust að námsmönnum um að „yfirdrátturinn brúaði bilið!“ eða „Ekki gefast upp! Það er hægt“ um fjármögnun fyrstu fasteignakaupa hjá Íslandsbanka.

Fólk eyðir meira með því að fresta skuldadögum inn í framtíðina. Þetta á bæði við um smærri lán eins og yfirdrátt á kreditkortum og stærri lán á borð við fasteignalán og námslán. Það er sama hvaða nafni lánið er kallað, oftast er skynsamlegra að sleppa því. Fólk þarf sjaldnast þá hluti sem það borgar með yfirdrætti og það kann að vera betri kostur að flytja úr landi en að gerast skuldaþræll banka á Íslandi og borga tvöfalt verð fyrir íbúð með því að greiða upp fasteignalán sem „er hægt!“. Að eitthvað sé hægt þýðir ekki að það sé skynsamlegt. En það er líka hægt að fara skuldugur í gröfina og skilja afstandendur eftir með reikninginn, allt hægt ef viljinn er fyrir hendi eins og maðurinn sagði. Þannig væri líklega nútímaútgáfan af höfðingjum Víkingaaldar sem létu grafa sig í haug með vopnum og öðru drasli sínu. Nútímamaðurinn getur látið grafa sig með fellihýsi, flatskjá, tískufötum og skuldum!

Þvottaefni – verð og gæði

Um daginn fór ég út í búð og ætlaði að kaupa þvottaefni. Eina þvottaefnið sem þar var í boði var Ariel svo ég keypti það. Það virtist frekar dýrt við fyrstu sýn en ég hafði engan samanburð í búðinni og tók það í staðinn fyrir að fara í aðra búð að finna annað. Þegar heim var komið gerði ég verðsamanburð og sá að ég hafði borgað tvöfalt meira fyrir þvottaefnið en ég borga venjulega fyrir engu síðri þvottaefni annarra framleiðenda. Ariel er eitt þeirra merkja sem selt er hærra verði í krafti sterkrar stöðu sinnar á markaðnum, án þess að verðmunurinn endurspegli endilega gæðamun. Álagning þessarar búðar hefur væntanlega líka verið há.

Þvottaefni fyrir fatnað eru misjöfn að verði og gæðum. Fólk er oft tilbúið að borga meira fyrir gæði. En spurningin er hvort Ariel er betra en ódýrari þvottaefni keppinauta. Hvað felst í því að vera betri? Góðir þvottaeiginleikar eru eflaust það mikilvægasta sem fólk gerir kröfu um ásamt verði. Aðrir þættir sem vert er að huga að eru umhverfisáhrif og áhrif á heilsu, t.d. forðast fólk þvottaefni sem það hefur ofnæmi fyrir.

Á stærri mörkuðum erlendis, s.s. í Þýskalandi, Bretlandi og Danmörku er hefð fyrir vöruprófunum, þar sem óháðir aðilar prófa vörur í sömu flokkum hver gegn annarri. Lítið er um slíkar prófanir á Íslandi, líklega vegna smæðar markaðarins, kannski helst að fjölmiðlar geri slíkar prófanir en þær eru sjaldnast markvissar eða staðlaðar á nokkurn hátt. Helst að prófaðir séu t.d. mismunandi jólabjórar af nokkrum álitsgjöfum og einkunnir gefnar. Þetta getur gefið vísbendingar fyrir neytendur en segir þó kannski mest um smekk álitsgjafanna, en minna um hvað hverjum og einum bjórunnanda úti í bæ kann að líka.

Vöruprófanir erlendis mæla gjarnan þá eiginleika sem neytendur gera kröfu um í hverjum vöruflokki fyrir sig. Fyrir þvottaefni geta þetta verið t.d. þvottaeiginleikar, verð og umhverfisáhrif. Fyrir hvern þátt er gefin einkunn og svo er reiknað meðaltal þáttanna til þess að fá heildareinkunn hverrar vöru.

Góðir valkostir í stað Ariel í íslenskum verslunum eru t.d.:

·         Milt þvottaefni frá Mjöll Frigg

o   mengar minna því það þarf ekki að flytja það til landsins

o   umhverfisvænt, án ilmefna og ofnæmisvaldandi efna

·         Neutral (ofnæmisprófað, lyktarlaust og umhverfisvænt)

Auglýsingar í sjónvarpi á borð við Mr. Proper með gljáfægðan skallann og glansandi gólf eða Vanish þar sem óhreinindin hverfa (rauðvín, hakk og spagettí, smurolía og hvaðeina hverfur úr hvítu buxunum!) hafa í gegnum tíðina verið helstu opinberu upplýsingar sem Íslendingar fá um þvottaefni. En það er ágætt að hugsa sig aðeins um og gera samanburð áður en maður gleypir við auglýsingaboðskap.

Ofnbakað rótargrænmeti

Nú er komin ný uppskera af rótargrænmeti í verslanir, t.d. kartöflur, rófur og gulrætur. Þá er tilvalið að taka fram eldfast mót og skræla og sneiða eins og enginn væri morgundagurinn. Hér kemur uppsrift að ofnbökuðu rótargrænmeti.

Undirbúningur: 30 mín. Heildartími: 1 klst. og 10 mín.

Innihald

1 kg blandað rótargrænmeti (t.d. kartöflur, gulrætur og rófur)

2 msk. ólívuolía

3 msk. hunang

1 appelsína

tímían (ferskt eða þurrkað)

salt og pipar

Aðferð

Skrælið rótargrænmetið og skerið niður í teninga. Smyrjið eldfast mót með olíu og hunangi, setjið grænmetið í og pressið/kreistið appelsínuna yfir. Restina af appelsínunni má sneiða og setja með í mótið. Kryddið með salti, pipar og tímían. Bakið í ofni við 190 gráður í 40 mínútur, eða þar til grænmetið verður gullinbrúnt. Verði ykkur að góðu!

Ofnbakað rótargrænmeti

Rifsberjahlaup með hunangi

Undirbúningur: 15 mín Heildartími: 30 mín.

Hér er mjög einföld uppskrift að rifsberjahlaupi með hunangi í stað sykurs.

Innihald

1 kg rifsber (með stilkum og laufblöðum)

1 dl vatn

4 msk hunang

Aðferð

Notið vel þroskuð ber með slatta af stilkum og laufblöðum (til þess að gera hlaupið hlaupkennt). Skolið og setjið í pott og hellið vatninu yfir (1 dl fyrir hvert kíló af berjum). Látið suðuna koma upp og sjóðið svo við vægan hita þar til þetta verður að mauki.

Bætið nu við 4 msk af hunangi fyrir hvert kíló af berjum. Hrærið öllu vel saman og látið sjóða aftur í nokkrar mínútur. Sigtið síðan maukið og skiljið stilkana og laufblöðin frá. Setjið að lokum beint í litlar hreinar glerkrukkur til geymslu.

Geymist í ísskáp eða á öðrum köldum stað.

Rifsber

Námslán og gildi náms

Þegar ég byrjaði í háskóla fyrir meira en 10 árum tók ég námslán frá LÍN og hélt því áfram á hverju misseri þangað til að ég lauk háskólanámi sex árum síðar. Að lokum var námslánið orðið um átta milljónir króna og munaði mest um dvölina erlendis, þar sem lánið var í samræmi við framfærslukostnað í Danmörku. Stærsti einstaki hluti lánsins var fyrir lokaár háskólanámsins þar í landi, vegna þess að ég valdi að taka eitt ár eftir masterspróf í einkareknum skóla þar sem greidd eru skólagjöld.

Námslánin dugðu vel til framfærslu en maður lifði engu kóngalífi, enda ekki hugmyndin. Oft heyrði ég íslenska námsmenn kvarta yfir því að námslánin væru of lág og dygðu varla til framfærslu. Þetta er m.a. þekkt stef í stúdentapólitíkinni í Háskóla Íslands. Ég upplifði aldrei að námslánin dygðu ekki en veit að sumir gerðu kröfur um að þau dygðu til að reka bíl, djamma hverja helgi og svo framvegis. En eiga námslánin að duga fyrir slíkum lífsstíl? Er djamm og bíll á einhvern hátt forsenda þess að geta stundað nám?

Enn einkennilegra fannst mér að heyra danska námsmenn kvarta undan því að námsstyrkurinn sinn (SU) væri of lágur og dygði ekki til framfærslu. Danskir námsmenn eru forréttindahópur á heimsvísu, sem geta fengið framfærslustyrk frá danska ríkinu á meðan þeir stunda nám sitt. Þeir þurfa ekki að greiða krónu með gati til baka og borga þess utan engin skólagjöld í ríkisreknu háskólunum.

Íslenskir námsmenn eru líka forréttindahópur í samanburði við marga aðra námsmenn. Það voru þó nokkrir Litháar í náminu með mér sem gátu ekki fengið námslán frá heimalandinu og voru sumir hverjir að harka í illa launuðum hlutastörfum til þess að geta framfleytt sér samhliða náminu. Einn þeirra dreifði miðum í póstkassa hjá fólki og bauðst til þess að þrífa á heimilum þess. Þetta frétti ég frá dönskum vini mínum í náminu sem hafði fengið slíkan miða í póstkassann hjá sér frá skólafélaga okkar, sem líklega hefur ekki vitað að hún væri að dreifa miða til einhvers sem þekkti hana, en kannski hefur henni verið alveg sama um það. Kannski snerist þetta bara um að bjarga sér einhvern veginn.

Borgar sig að taka námslán?

Það fer eftir forsendum hvers og eins hvort það borgar sig að taka námslán. Sumir taka námslán og leggja þau inn í banka í heild sinni, ávaxta þau síðan með hærri vöxtum en vextirnir sem þeir þurfa að greiða af lánunum og koma þannig út í plús. Ég man eftir fólki segja að það margborgaði sig að taka námslán, því þau væru svo hagstæð miðað við fasteignalán og að flestir þyrftu einhvern tímann lán. Að þau séu hagstæðari en flest önnur lán segir ekki alla söguna né endilega að það borgi sig að taka þau.

Þeir eru mjög margir sem taka námslán til framfærslu á námsárum sínum. Ágætt er að velta fyrir sér hvernig starfi fólk sækist eftir áður en háskólanám er valið og muna að námslánin þarf að greiða til baka síðar. Það er líka ágætt að velta fyrir sér hvernig tekjur fólk gæti haft af slíku starfi, þótt þær forsendur geti auðvitað breyst á námstímanum. Heimurinn er að breytast hratt og reynist mörgum erfitt að finna vinnu við hæfi eftir háskólanám. Hjá sumum tekur við atvinnuleysi mánuðum saman með dassi af þunglyndi og vonleysi. Við lesum fréttir um að vélmenni og tölvur muni koma í stað margra starfa sem til eru í dag á næstu árum. En sumir spá því líka að til verði ný störf sem geti komið í stað þeirra sem verða tekin yfir á þennan hátt. Eitt er víst, að það borgar sig fyrir fólk sem er að koma inn á vinnumarkað úr háskólanámi að vera sveigjanlegt. Það er ekki víst að starf sem tengist beint náminu finnist til að byrja með en draumastarfið gæti dottið inn seinna.

Þegar ég kláraði háskólanámið var ég búinn að gera lista af geirum sem ég gat hugsað mér að vinna í og sem ég gæti hugsanlega fengið vinnu við. Einn þessara geira var markaðssetning og þremur mánuðum eftir að ég lauk námi var ég komin með vinnu við markaðssetningu á netinu. Vinnuna fékk ég aðallega vegna dönskukunnáttu minnar og svo þurfti ég einfaldlega að læra um markaðsmálin frá fyrsta degi í starfinu.

Byggt á eigin reynslu get ég ekki mælt með því að taka námslán. Ef ég væri að hefja háskólanám í dag þá kysi ég frekar að vinna hlutastarf með námi en að taka þau, því þá þyrfti ég ekki að hafa neinar áhyggjur af endurgreiðslu láns að námi loknu.

Þetta eru spurningar sem fólk ætti að velta fyrir sér áður en ákveðið er að taka námslán:

• Hve mikið þarf ég að borga til baka í einu, hve oft og yfir hve langt tímabil?
• Hvernig starf get ég hugsað mér að námi loknu og hvernig tekjur gæti það gefið?
• Hef ég tök á að vinna með skóla og get ég þá sleppt námsláninu?

Plastpokar og aðrir valkostir

Plastpokar eru gjarnan notaðir undir vörur neytendur kaupa í verslunum, t.d. í matvörubúðum. Aukin umræða um umhverfisáhif plasts hefur orðið til þess að margir reyna nú að draga úr plastnotkun sinni, s.s. með því að nota margnota poka. Plast tekur óratíma að eyðast upp í náttúrunni og mengar m.a. hafið og lífríki þess. Einnota pokar úr pappa eru annnar valkostur en við framleiðslu þeirra þarf mjög mikið vatn og þeir skemmast yfirleitt hraðar en plastpokar.

Á hverju ári safnast 8 milljón tonn af plasti fyrir í hafinu. Plast tekur upp undir 500 ár að eyðast í náttúrunni og safnast því auðveldlega upp í sjó og á landi. Plastúrgangurinn sem fer í sjóinn getur endað í okkur, vegna örsmárra plastagna í fiskum og öðrum sjávardýrum, sem við síðan borðum.

Sumar verslanir leggja sitt af mörkum til þess að draga úr notkuninni. Aldi verslanakeðjan í Þýskalandi hefur nýlega tilkynnt að hún ætli að hætta alfarið að bjóða viðskiptavinum einnota poka undir vörur, það gildir bæði um poka úr plasti og pappa. Þess í stað geta viðskiptavinir Aldi notað fjölnota poka eða pappakassa undan vörum sem Aldi hafa fengið frá birgjum sínum. Breska verslanakeðjan Tesco hefur einnig tilkynnt að þeir muni hætt að bjóða upp á einnota poka í verslunum sínum frá og með næstu mánaðamótum og aðeins bjóða fjölnota poka, sem unnir eru úr 94% endurunnu plasti. 

Dal Makhani (indverskur linsubaunaréttur)

Dal Makhani er linsubaunaréttur sem á rætur að rekja til Punjab héraðs nyrst á Indlandi. Hann lítur ekki girnilega út en bragðið svíkur engan. Undirbúningur hefst deginum aður með því að setja nýrnabaunir og linsubaunir í vatn og inn í ísskáp.

Undirbúningur: 8 klst. Heildartími: 9 klst.

Dal Makhani, hrísgrjón og salat

Innihald

1 bolli heilar urad linsubaunir

1/4 bolli nýrnabaunir

4 bollar vatn

1 meðalstór laukur (fínsaxaður)

2 grænir chili (fínsaxaðir)

3 hvítlauksgeirar (fínsaxaðir)

2 stórir tómatar (saxaðir)

1/2 tsk. cuminfræ

2-3 negulnaglar

1/2 tsk. chiliduft

2-3 msk. rjómi

3 msk. smjör

salt eftir smekk

Aðferð

Látið linsubaunirnar og nýrnabaunirnar liggja í bleyti yfir nótt. Hellið vatninu af, skolið og setjið í hraðsuðupott. Hellið fjórum bollum af vatni yfir baunirnar og sjóðið í 15-20 mín. Léttið á þrýstingnum í pottinum og hellið vatninu af þegar hann er farinn. Skolið baunirnar aftur og setjið svo aftur í hraðsuðupottinn. Hellið aftur fjórum bollum af vatni yfir baunirnar, ásamt tómötunum, smjöri, hvítlauk, chilidufti, rjóma og salti. Hrærið vel saman.

Sjóðið nú aftur í 15-20 mín á háum eða meðalhita. Léttið á þrýstingnum og athugið þykktina á réttinum. Linsubaunirnar ættu nú að vera alveg eldaðar og mjúkar. Látið nú malla án loks á lágum til meðalhita, þar til þykktin nær jafnvægi og mýkt. Kremjið nokkrar linsubaunir til þess að þykkja blönduna. Linsubaunirnar eiga nú að vera nógu mjúkar til að bráðna í munni. Smakkið og bætið við salt eða chilidufti ef með þarf. Látið nú malla í 15-18 mín. í viðbót þar til þykktin verður mátuleg. 

Berið réttinn fram með hrísgrjónum, nanbrauði eða roti pönnnukökum. 

Arabískur pastaréttur (Penne al'arrabiata)

Penne al'arrabiata er einfaldur pastaréttur sem rífur aðeins í bragðlaukana. Uppistaðan er "penne" pasta og tómata- og chilisósa. Blandan með ferskum basil kom mér mjög skemmtilega á óvart fyrst þegar ég prófaði.

Undirbúningur: 15 mín. Heildartími: 30 mín.

Innihald

Penne al'arrabiata

6 msk. matarolía (ólívuolía eða repjuolía)

2 stk. gulir chili (fínsaxaðir)

2 hvítlauksgeirar (saxaðir)

handfylli af basillaufum

600 g niðursoðnir tómatar

salt eftir smekk

400 g penne pasta

parmesan eftir smekk

Aðferð

Hitið matarolíuna á stórri pönnu og bætið chili og hvítlauk út á. Látið malla í eina mínútu og bætið síðan við basillaufunum. Hrærið þeim varlega saman við. Takið blönduna af pönnunni og leggið til hliðar. Setjið tómatana nú á pönnuna og síðan blönduna saman við. Látið malla í a.m.k. 10 mínútur, þar til sósan hefur þykknað sæmilega. Bætið við salti eftir smekk.

Sjóðið pastað á sama tíma í stórum potti með söltu vatni með slurki af ólívuolíu. Hellið vatninu af pastanu og hellið sósunni yfir. Stráið parmesan yfir og berið á borð.

Rajma (indverskur nýrnabaunaréttur)

Rajma er virkilega bragðgóður grænmetisréttur úr nýrnabaunum og einn af bestu réttunum sem ég smakkaði á Indlandi. Það er hægt að nota niðursoðnar nýrnabaunir og undirbúa réttinn samdægurs en ég nota venjulega þurrar nýrnabaunir, sem ég læt þá fyrst liggja í bleyti inni í ísskáp yfir nótt. Rétturinn hentar vel með hrísgrjónum eða nanbrauði.

Undirbúningur: 8 klst (eða 5 mín með niðursoðnum nýrnabaunum)  Heildartími: 9 klst. (eða 35 mín með niðursoðnum nýrnabaunum)

Innihald

150 g nýrnabaunir

2 meðalstórir laukar (saxaður)

2 stórir tómatar (sneiddir í litla bita)

2 grænir chili (smátt saxaðir)

1 cm ferskt engifer (smátt saxað)

1 tsk kóríanderkrydd

1/2 tsk garam masala

1 tsk salt
Dass af ferskum kóríander (ef vill)

Aðferð

Leggið nýrnabaunirnar í skál með vatni inn í ísskáp og látið standa yfir nótt (sleppið ef notaðar eru niðursoðnar baunir).

Sjóðið baunirnar í hraðsuðupotti í hálftíma. Hitið olíu í stórum potti og bætið síðan við söxuðum lauk og engifer. Steikið þar til laukurinn verður gullinbrúnn. Bætið tómötunum við ásamt grænum chili og sjóðið þar til blandan verður hlaupkennd. Bætið nú við kóríanderkryddi, salti og tveimur bollum af vatni og sjóðið vel. Bætið næst við nýrnabauninum úr hraðsuðupottinum eða dósinni og sjóðið við vægan hita í 10 mínútur. Stráið garam masala yfir réttinn og sjóðið í 15 mínútur í viðbót þar til blandan þykknar.

Skreytið að lokum með ferskum kóríander og berið fram með hrísgrjónum eða nanbrauði.

Rajma (indverskur nýrnabaunaréttur)