Námslán og gildi náms

Þegar ég byrjaði í háskóla fyrir meira en 10 árum tók ég námslán frá LÍN og hélt því áfram á hverju misseri þangað til að ég lauk háskólanámi sex árum síðar. Að lokum var námslánið orðið um átta milljónir króna og munaði mest um dvölina erlendis, þar sem lánið var í samræmi við framfærslukostnað í Danmörku. Stærsti einstaki hluti lánsins var fyrir lokaár háskólanámsins þar í landi, vegna þess að ég valdi að taka eitt ár eftir masterspróf í einkareknum skóla þar sem greidd eru skólagjöld.

Námslánin dugðu vel til framfærslu en maður lifði engu kóngalífi, enda ekki hugmyndin. Oft heyrði ég íslenska námsmenn kvarta yfir því að námslánin væru of lág og dygðu varla til framfærslu. Þetta er m.a. þekkt stef í stúdentapólitíkinni í Háskóla Íslands. Ég upplifði aldrei að námslánin dygðu ekki en veit að sumir gerðu kröfur um að þau dygðu til að reka bíl, djamma hverja helgi og svo framvegis. En eiga námslánin að duga fyrir slíkum lífsstíl? Er djamm og bíll á einhvern hátt forsenda þess að geta stundað nám?

Enn einkennilegra fannst mér að heyra danska námsmenn kvarta undan því að námsstyrkurinn sinn (SU) væri of lágur og dygði ekki til framfærslu. Danskir námsmenn eru forréttindahópur á heimsvísu, sem geta fengið framfærslustyrk frá danska ríkinu á meðan þeir stunda nám sitt. Þeir þurfa ekki að greiða krónu með gati til baka og borga þess utan engin skólagjöld í ríkisreknu háskólunum.

Íslenskir námsmenn eru líka forréttindahópur í samanburði við marga aðra námsmenn. Það voru þó nokkrir Litháar í náminu með mér sem gátu ekki fengið námslán frá heimalandinu og voru sumir hverjir að harka í illa launuðum hlutastörfum til þess að geta framfleytt sér samhliða náminu. Einn þeirra dreifði miðum í póstkassa hjá fólki og bauðst til þess að þrífa á heimilum þess. Þetta frétti ég frá dönskum vini mínum í náminu sem hafði fengið slíkan miða í póstkassann hjá sér frá skólafélaga okkar, sem líklega hefur ekki vitað að hún væri að dreifa miða til einhvers sem þekkti hana, en kannski hefur henni verið alveg sama um það. Kannski snerist þetta bara um að bjarga sér einhvern veginn.

Borgar sig að taka námslán?

Það fer eftir forsendum hvers og eins hvort það borgar sig að taka námslán. Sumir taka námslán og leggja þau inn í banka í heild sinni, ávaxta þau síðan með hærri vöxtum en vextirnir sem þeir þurfa að greiða af lánunum og koma þannig út í plús. Ég man eftir fólki segja að það margborgaði sig að taka námslán, því þau væru svo hagstæð miðað við fasteignalán og að flestir þyrftu einhvern tímann lán. Að þau séu hagstæðari en flest önnur lán segir ekki alla söguna né endilega að það borgi sig að taka þau.

Þeir eru mjög margir sem taka námslán til framfærslu á námsárum sínum. Ágætt er að velta fyrir sér hvernig starfi fólk sækist eftir áður en háskólanám er valið og muna að námslánin þarf að greiða til baka síðar. Það er líka ágætt að velta fyrir sér hvernig tekjur fólk gæti haft af slíku starfi, þótt þær forsendur geti auðvitað breyst á námstímanum. Heimurinn er að breytast hratt og reynist mörgum erfitt að finna vinnu við hæfi eftir háskólanám. Hjá sumum tekur við atvinnuleysi mánuðum saman með dassi af þunglyndi og vonleysi. Við lesum fréttir um að vélmenni og tölvur muni koma í stað margra starfa sem til eru í dag á næstu árum. En sumir spá því líka að til verði ný störf sem geti komið í stað þeirra sem verða tekin yfir á þennan hátt. Eitt er víst, að það borgar sig fyrir fólk sem er að koma inn á vinnumarkað úr háskólanámi að vera sveigjanlegt. Það er ekki víst að starf sem tengist beint náminu finnist til að byrja með en draumastarfið gæti dottið inn seinna.

Þegar ég kláraði háskólanámið var ég búinn að gera lista af geirum sem ég gat hugsað mér að vinna í og sem ég gæti hugsanlega fengið vinnu við. Einn þessara geira var markaðssetning og þremur mánuðum eftir að ég lauk námi var ég komin með vinnu við markaðssetningu á netinu. Vinnuna fékk ég aðallega vegna dönskukunnáttu minnar og svo þurfti ég einfaldlega að læra um markaðsmálin frá fyrsta degi í starfinu.

Byggt á eigin reynslu get ég ekki mælt með því að taka námslán. Ef ég væri að hefja háskólanám í dag þá kysi ég frekar að vinna hlutastarf með námi en að taka þau, því þá þyrfti ég ekki að hafa neinar áhyggjur af endurgreiðslu láns að námi loknu.

Þetta eru spurningar sem fólk ætti að velta fyrir sér áður en ákveðið er að taka námslán:

• Hve mikið þarf ég að borga til baka í einu, hve oft og yfir hve langt tímabil?
• Hvernig starf get ég hugsað mér að námi loknu og hvernig tekjur gæti það gefið?
• Hef ég tök á að vinna með skóla og get ég þá sleppt námsláninu?

Plastpokar og aðrir valkostir

Plastpokar eru gjarnan notaðir undir vörur neytendur kaupa í verslunum, t.d. í matvörubúðum. Aukin umræða um umhverfisáhif plasts hefur orðið til þess að margir reyna nú að draga úr plastnotkun sinni, s.s. með því að nota margnota poka. Plast tekur óratíma að eyðast upp í náttúrunni og mengar m.a. hafið og lífríki þess. Einnota pokar úr pappa eru annnar valkostur en við framleiðslu þeirra þarf mjög mikið vatn og þeir skemmast yfirleitt hraðar en plastpokar.

Á hverju ári safnast 8 milljón tonn af plasti fyrir í hafinu. Plast tekur upp undir 500 ár að eyðast í náttúrunni og safnast því auðveldlega upp í sjó og á landi. Plastúrgangurinn sem fer í sjóinn getur endað í okkur, vegna örsmárra plastagna í fiskum og öðrum sjávardýrum, sem við síðan borðum.

Sumar verslanir leggja sitt af mörkum til þess að draga úr notkuninni. Aldi verslanakeðjan í Þýskalandi hefur nýlega tilkynnt að hún ætli að hætta alfarið að bjóða viðskiptavinum einnota poka undir vörur, það gildir bæði um poka úr plasti og pappa. Þess í stað geta viðskiptavinir Aldi notað fjölnota poka eða pappakassa undan vörum sem Aldi hafa fengið frá birgjum sínum. Breska verslanakeðjan Tesco hefur einnig tilkynnt að þeir muni hætt að bjóða upp á einnota poka í verslunum sínum frá og með næstu mánaðamótum og aðeins bjóða fjölnota poka, sem unnir eru úr 94% endurunnu plasti. 

Dal Makhani (indverskur linsubaunaréttur)

Dal Makhani er linsubaunaréttur sem á rætur að rekja til Punjab héraðs nyrst á Indlandi. Hann lítur ekki girnilega út en bragðið svíkur engan. Undirbúningur hefst deginum aður með því að setja nýrnabaunir og linsubaunir í vatn og inn í ísskáp.

Undirbúningur: 8 klst. Heildartími: 9 klst.

Dal Makhani, hrísgrjón og salat

Innihald

1 bolli heilar urad linsubaunir

1/4 bolli nýrnabaunir

4 bollar vatn

1 meðalstór laukur (fínsaxaður)

2 grænir chili (fínsaxaðir)

3 hvítlauksgeirar (fínsaxaðir)

2 stórir tómatar (saxaðir)

1/2 tsk. cuminfræ

2-3 negulnaglar

1/2 tsk. chiliduft

2-3 msk. rjómi

3 msk. smjör

salt eftir smekk

Aðferð

Látið linsubaunirnar og nýrnabaunirnar liggja í bleyti yfir nótt. Hellið vatninu af, skolið og setjið í hraðsuðupott. Hellið fjórum bollum af vatni yfir baunirnar og sjóðið í 15-20 mín. Léttið á þrýstingnum í pottinum og hellið vatninu af þegar hann er farinn. Skolið baunirnar aftur og setjið svo aftur í hraðsuðupottinn. Hellið aftur fjórum bollum af vatni yfir baunirnar, ásamt tómötunum, smjöri, hvítlauk, chilidufti, rjóma og salti. Hrærið vel saman.

Sjóðið nú aftur í 15-20 mín á háum eða meðalhita. Léttið á þrýstingnum og athugið þykktina á réttinum. Linsubaunirnar ættu nú að vera alveg eldaðar og mjúkar. Látið nú malla án loks á lágum til meðalhita, þar til þykktin nær jafnvægi og mýkt. Kremjið nokkrar linsubaunir til þess að þykkja blönduna. Linsubaunirnar eiga nú að vera nógu mjúkar til að bráðna í munni. Smakkið og bætið við salt eða chilidufti ef með þarf. Látið nú malla í 15-18 mín. í viðbót þar til þykktin verður mátuleg. 

Berið réttinn fram með hrísgrjónum, nanbrauði eða roti pönnnukökum. 

Arabískur pastaréttur (Penne al'arrabiata)

Penne al'arrabiata er einfaldur pastaréttur sem rífur aðeins í bragðlaukana. Uppistaðan er "penne" pasta og tómata- og chilisósa. Blandan með ferskum basil kom mér mjög skemmtilega á óvart fyrst þegar ég prófaði.

Undirbúningur: 15 mín. Heildartími: 30 mín.

Innihald

Penne al'arrabiata

6 msk. matarolía (ólívuolía eða repjuolía)

2 stk. gulir chili (fínsaxaðir)

2 hvítlauksgeirar (saxaðir)

handfylli af basillaufum

600 g niðursoðnir tómatar

salt eftir smekk

400 g penne pasta

parmesan eftir smekk

Aðferð

Hitið matarolíuna á stórri pönnu og bætið chili og hvítlauk út á. Látið malla í eina mínútu og bætið síðan við basillaufunum. Hrærið þeim varlega saman við. Takið blönduna af pönnunni og leggið til hliðar. Setjið tómatana nú á pönnuna og síðan blönduna saman við. Látið malla í a.m.k. 10 mínútur, þar til sósan hefur þykknað sæmilega. Bætið við salti eftir smekk.

Sjóðið pastað á sama tíma í stórum potti með söltu vatni með slurki af ólívuolíu. Hellið vatninu af pastanu og hellið sósunni yfir. Stráið parmesan yfir og berið á borð.

Rajma (indverskur nýrnabaunaréttur)

Rajma er virkilega bragðgóður grænmetisréttur úr nýrnabaunum og einn af bestu réttunum sem ég smakkaði á Indlandi. Það er hægt að nota niðursoðnar nýrnabaunir og undirbúa réttinn samdægurs en ég nota venjulega þurrar nýrnabaunir, sem ég læt þá fyrst liggja í bleyti inni í ísskáp yfir nótt. Rétturinn hentar vel með hrísgrjónum eða nanbrauði.

Undirbúningur: 8 klst (eða 5 mín með niðursoðnum nýrnabaunum)  Heildartími: 9 klst. (eða 35 mín með niðursoðnum nýrnabaunum)

Innihald

150 g nýrnabaunir

2 meðalstórir laukar (saxaður)

2 stórir tómatar (sneiddir í litla bita)

2 grænir chili (smátt saxaðir)

1 cm ferskt engifer (smátt saxað)

1 tsk kóríanderkrydd

1/2 tsk garam masala

1 tsk salt
Dass af ferskum kóríander (ef vill)

Aðferð

Leggið nýrnabaunirnar í skál með vatni inn í ísskáp og látið standa yfir nótt (sleppið ef notaðar eru niðursoðnar baunir).

Sjóðið baunirnar í hraðsuðupotti í hálftíma. Hitið olíu í stórum potti og bætið síðan við söxuðum lauk og engifer. Steikið þar til laukurinn verður gullinbrúnn. Bætið tómötunum við ásamt grænum chili og sjóðið þar til blandan verður hlaupkennd. Bætið nú við kóríanderkryddi, salti og tveimur bollum af vatni og sjóðið vel. Bætið næst við nýrnabauninum úr hraðsuðupottinum eða dósinni og sjóðið við vægan hita í 10 mínútur. Stráið garam masala yfir réttinn og sjóðið í 15 mínútur í viðbót þar til blandan þykknar.

Skreytið að lokum með ferskum kóríander og berið fram með hrísgrjónum eða nanbrauði.

Rajma (indverskur nýrnabaunaréttur)

Gróft brauð

Þessa brauðuppskrift og mismunandi útgáfur af henni hef ég bakað í meira en tíu ár. Pabbi fann upprunalegu uppskriftina í dönsku dagblaði þegar ég var barn og árum saman eftir það bakaði hann alltaf brauðið sem við borðuðum og keypti aldrei brauð. Brauðið sló í gegn á heimilinu og meðal gesta og nágranna.

Undirbúningur: 15 mín. Heildartími: 2 klst. og 30 mín.

Innihald

400 g hveiti (eða 300 g hveiti og 100 g hveitikjarnar)

200 g rúgmjöl

200 g sigtimjöl/spelt

200 g heilhveiti

1 tsk salt

----------

25 g ger

7 dl vatn

Aðferð

Þurrefnunum blandað vel saman í skál. 25 g ger skulu leysast upp í 3 1/2 dl af volgu vatni. Síðan skal aftur bæta við 3 1/2 dl af volgu vatni. Gerblöndunni er síðan hellt saman við þurrefnin og deigið hnoðað vel (með sleif) og látið hefa í eina klst. Síðan er deigið sett í bökunarform og látið eftirhefa í hálftíma í formunum. Að lokum fer þetta í ofninn á 180 gráður C á blæstri í 35 mín.

Gott er að strá rúgmjöli í olíusmurð formin til þess að brauðið festist síður við formin. Verði ykkur að góðu!

Indverskar matarpönnukökur (Aloo Paratha)

Meðal þess besta sem ég hef smakkað úr indverskri matargerð eru þykkar matarpönnukökur með grænmetisfyllingu. Það eru til ýmsar útgáfur með mismunandi grænmeti, s.s. með gulrótum, lauk, hvítlauk og engifer. Þessi útgáfa er með þeim einfaldari með fyllingu úr kartöflum, chili o.fl. Það er hægt að elda þær t.d. á venjulegri steikarpönnu og þær geta verið í morgunmat, hádegismat eða kvöldmat eftir smekk hvers og eins.

Innihald

Fylling

4-5 kartöflur

1 msk. matarolía

1/2 tsk. cuminfræ

1/4 tsk. túrmerik

2-3 grænir chili, fínsaxaðir

dass af ferskum kóríander, fínsöxuðum

1/2 tsk. Garam Masala

salt eftir smekk

Deig

2 bollar hveiti

1 msk smjör eða matarolía

salt eftir smekk

2 msk. (grísk) jógúrt

vatn sem nægir til að gera deig

2-3 tsk smjör eða olía til steikingar

Aðferð

Fylling

Hitið olíu á pönnu og bætið við cuminfræum, takið af hellunni þegar fer að braka í fræunum. Sjóðið kartöflur (hægt að sjóða í örbylgjuofni til að flýta fyrir). Kælið kartöflurnar, skrælið og stappið þær. Bætið nú við öllum hinum innihaldsefnunum í fyllinguna og cumin af pönnunni og blandið vel saman. Blandan ætti að vera þurr og vatnslaus. Annars verður erfitt að fletja út pönnukökurnar. Leggið blönduna til hliðar.

Deig

Setjið hveitið í skál og bætið við salti og smjöri/olíu og jógúrt. Bætið vatninu við smátt og smátt. Hnoðið vel saman í meðalmjúkt deig. Setjið rakan klút yfir og látið deigið standa í 20-30 mín. Hnoðið deigið nú aftur.

Að fletja út pönnukökurnar

Skiptið deiginu upp í litlar kúlur og fletjið þær síðan út með kökukefli í litlar pönnukökur. Setjið fyllinguna á pönnukökurnar og formið þær utan um fyllinguna, fyrst eins og litla skál og lokið svo þannig að úr verði kúla með fyllingu. Stráið smá hveiti á og fletjið út í pönnuköku á ný. Steikið nú á pönnunni með smá smjöri/olíu þannig að pönnukökurnar verði gullinbrúnar á báðum hliðum. Berið að lokum fram heitar, brakandi og gómsætar pönnukökur.

Indverskur morgunverður (Aloo Poha)

Poha er mjög einfaldur, léttur og bragðgóður réttur sem fljótlegt er að elda. Hann á rætur að rekja til norðurhluta Indlands og er vinsæll á heimilum og fæst stundum líka tilbúinn á götuhornum sem "street food". Aðalhráefnið í réttinn eru hrísgrjónaflögur eða flöt hrísgrjón (e. beaten rice eða rice flakes). Það gæti reynst erfitt að finna á Íslandi en ég hef pantað á netinu með ágætum árangri og þetta fékkst á sínum tíma hjá Indía Sól á Suðurlandsbraut (en ég er ekki viss um að sú búð sé starfandi lengur). Uppskriftin fer hér á eftir:

Undirbúningur: 10 mín. Heildartími: 30 mín.

Innihald

1/4 tsk svört sinnepsfræ

1 msk hnetur (má nota salthnetur)

4 msk matarolía

2 bollar Poha (hrísgrjónaflögur)

1 meðalstór kartafla

1 laukur

2 grænir chili

1/2 tsk túrmerik

smá sítrónusafi

nokkur karrýlauf (má sleppa)

ferskt kóríander

salt eftir smekk

Aðferð

Setjið poha (hrísgrjónaflögurnar) í sigti og bleytið vel og skolið með vatni. Síið vatnið frá og setjið túrmerik og salt yfir þær og leggið til hliðar.

Fínsaxið lauk chili og kóríander. Sneiðið kartöfluna í litla teninga og eldið þá í örbylgjuofni í tvær mínútur.

Hitið matarolíu á pönnu og bætið við sinnepsfræum, hnetum og karrýlaufum. Steikið þar til fer að braka aðeins í þeim. Bætið næst við chili, lauk og kartöflubitunum. Hrærið vel saman og bætið við salti eftir smekk. Látið malla á meðalhita í nokkrar mínútur.

Eldið þar til laukurinn verður gullbrúnn og kartöflurnar mjúkar. Bætið nú við kóríander og poha og hrærið öllu vel saman. Eldið við vægan hita í 5-10 mínútur.

Takið pottinn nú af hellunni og leyfið réttinum aðeins að kólna. Sprautið að lokum smá sítrónusafa yfir og dassi af söxuðum kóríander. Nú er Aloo Poha tilbúinn.

Aloo Poha

Basilpestó (grænt pestó)

Undirbúningur: 10 mín. Heildartími: 15 mín.

Ferskt basil er fallega grænt og sumarlegt á að líta. Spænt niður í pestó bragðast það mjög vel. Hér á eftir fer uppskrift að fljótlegu og einföldu basilpestói.

Grænt pestó

Innihald

100 g grænt basil
2-3 hvítlauksrif
1/2 tsk salt
1/2 bolli furuhnetur (má nota möndlur eða jarðhnetur í staðinn)

1/2 bolli rifinn parmesan
1/4 bolli ólífuolía eða repjuolía

Aðferð

Hakkið basil, hvítlauk, salt og furuhnetur saman. Bætið síðan við parmesan og að lokum matarolíu. Hrærið þar til maukið verður eins og þykk sósa. Látið að lokum þunnt lag af olíu fljóta yfir, þannig geymist pestóið betur.

Basilpestó á brauð

Að kaupa föt á netinu

Netverslun hefur vaxið hratt á undanförnum árum, t.d. á fatnaði, raftækjum og húsgögnum. Að versla á netinu felur í sér ákveðin þægindi og í mörgum tilvikum tímasparnað. Netverslun hefur gjörbreytt neyslumenningunni og einn angi þróunarinnar er að hefðbundnar verslanir verða stundum eins og sýningarstaðir fyrir vörur sem neytendur panta síðan á netinu. Þetta getur t.d. átt við í fataverslunum, þar sem neytandinn kemur í búðina og mátar en pantar síðan varninginn hjá annarri verslun á netinu, t.d. þar sem lægra verð fæst. Á Íslandi hafa pantanir frá Aliexpress snaraukist, enda verðið oftar en ekki hagstæðara en það sem býðst annarsstaðar en vörurnar eru þá sendar frá Kína.

Lágt verð á fatnaði er einn þeirra þátta sem stuðlar að óábyrgri neysluhegðun, sem felst meðal annars í því þegar fólk kaupir miklu meira af fötum en það þarf. Það þykir smart að gera „góð kaup“ á útsölu, þótt flíkurnar endi jafnvel ónotaðar í fataskápnum. Fataframleiðsla er einn mest mengandi iðnaður í heimi (númer tvö á eftir olíuiðnaðnum) og meira af skordýraeitri er notað vegna bómullarræktunar en í nokkurri annarri ræktun. Fólkið sem framleiðir fötin þarf í mörgum tilvikum að strita á lúsarlaunum við að plokka bómull, að standa berfætt í sýrubaði með fötin og sæta hótunum og ofbeldi frá yfirmönnum.

Á Íslandi eyddi fólk tæpum 200 þúsund krónum í föt á mann í fyrra skv. Meniga. Með því að eyða helmingi minna mætti t.d. komast í ágæta utanlandsferð eða spara meira fyrir útborgun á íbúð. „Ekki gefast upp“, eins og Íslandsbanki orðar það í auglýsingaherferðinni.

Hvaða lausnir eru í boði?

Sem neytendur getum við lagt okkar af mörkum til að breyta fataiðnaðinum. Við getum t.d. átt og notað fötin okkar lengur. Við getum gert við þau eða látið gera við þau ef þau eru farin að gefa sig og við getum keypt notuð föt í stað nýrra. Fatnað sem við notum ekki getum við gefið í fatasöfnun, t.d. hjá Rauða krossinum, líka fatnað sem er slitinn því hann er líka endurnýttur, m.a. í tuskur.